Şirket Hukuku

1. Genel

Türk Hukuku’nda şirket türleri kanunla belirlenir. Ticaret Kanunu’nda düzenlenen şirket türlerinden birine uymayan şirket varsa, bu şirket Borçlar Kanunu’nun 2. maddesinin 520. fıkrası uyarınca adi ortaklık sayılır.

Ticaret Kanunu’nca belirlenmiş 5 tür ticaret şirketi bulunmaktadır. 136. maddeye göre bunlar:
• Kolektif Şirketler
• Komandit Şirketler
• Anonim Şirketler
• Limited Şirketler
• Kooperatif Şirketler

Ticaret Kanunu’nun 137. maddesi uyarınca bu şirketlerin tüzel kişilikleri
bulunmaktadır. Tüzel kişi faaliyetlerini organları aracılığıyla yürütür ve kurucu
ortaklarından ayrı olarak kendi malvarlığına sahiptir. Ayrıca tüzel kişi aktif ve pasif dava ruhsatına sahiptir.

Bireysel Ortaklıklar ve Sermaye Ortaklıkları

Alım satım şirketleri şahıs ve sermaye ortaklığı olarak iki gruba ayrılır. Şahsen ortaklıklarda aksi kararlaştırılmadıkça, her ortağın şirketi yönetme ve temsil etme yetkisi vardır. Ayrıca bu tür ortaklıklarda ortaklar da şirketin borçlarından sorumludur. Şirket malvarlığından temin edilemeyen alacaklar nedeniyle ortakların şahsi mal varlıkları elde edilebilir.

Ortaklar ikinci olarak ancak sınırsız olarak şirket borçlarından sorumludur. Kolektif ortaklıkları, kişi ortaklıklarının en tipik örneğidir. Sermaye ortaklarına gelince, şirketin alacaklıları, kural olarak sadece şirketin malvarlığı için müracaat edebilirler. Bu tür ortaklıklarda ortaklar sadece şirkete karşı sorumludur ve taahhüt ettikleri sermaye payını ödemekle yükümlüdürler. Ortakların şirket alacaklılarına karşı hiçbir sorumluluğu yoktur. Ticaret Kanunu, bu tür ortaklıklar için asgari bir sermaye arar. Ayrıca, bu şirketlerde yönetim ve temsil, kural olarak ortaklar tarafından değil, yerleşik kuruluşlar tarafından gerçekleştirilir. Anonim şirketler, sermaye ortaklıklarının en tipik örneğidir.

Limited ortaklıklar da bir sermaye ortaklığı olarak da kabul edilir. Limited ortaklıkları ise bireysel ortaklıklara ve hatta adi ortaklıklara özgü niteliklere sahip olmakla birlikte, bu ortaklıklar da sermaye ortaklığı grubuna dahildir.

2. Ticaret Şirketleri

a. Kolektif Şirket (Ticaret Kanunu 153-242)

Ticaret Kanunu’nun 153. maddesi kolektif şirketi gerçek kişiler arasında ticaret unvanı altında ticari bir işletme olarak kurulan ve ortakların şirketin alacaklılarına karşı hiçbir sorumluluğu bulunmayan bir şirket olarak tanımlanmaktadır.

Kolektif şirket, ancak ticari bir işletmeyi yürütmek için kurulabilir. Asgari bir sermaye kolaylığı öngörülmemektedir. Kolektif şirket sadece gerçek kişiler arasında ve en az 2 kişi ile birlikte kurulur. Tüzel kişiler bir kolektif şirkette ortak olamaz. Ancak bu, kolektif şirket ortaklarının aynı anda başka şirketlerle ortak olmasını engellemez.

Kanun, kolektif şirketin ortak sayısına bir üst sınır getirmese de birçok ortaklık fiilen mümkün değildir. Kolektif şirkette, tüm ortakların şirketin alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırsızdır. Şirket borçlarından birincil derecede sorumlu olan, tüzel kişi olarak kolektif şirketin kendisidir. Ortaklar tüzel kişiden sonra ikinci derecede sorumludur. Şirketin alacaklısı doğrudan ortağa başvuramaz.
Kolektif şirket kurmak için üç adım atılması gerekiyor:

• Şirket sözleşmesinin hazırlanması
• Şirket sözleşmesi için noter onayı (Bir ortak, sözleşmeyi ihlâl ettiği kabul edilen imzasını tasdik etmekten kaçınırsa tazminat istenebilir.)
• Ticaret siciline kayıt

Bu zorunluluk, imzaların noter tasdiki tarihinden itibaren 15 gün içinde yerine getirilmelidir. Kayıt talebi tüm ortaklar tarafından yapılmalıdır. Şirket bu şekilde tescil edildikten sonra tüzel kişilik kazanır.

b. Komandit Şirketi (Ticaret Kanunu 243-268, 475-484)

İki farklı sınırlı ortaklık türü vardır: bireysel ortaklıkları olan normal komandit şirket ve sermaye ortaklıkları olan hisse senedi komandit şirketi (sermayenin paylara bölünmesi).
Normal Komandit Şirket: Bu bireysel bir ortaklıktır ve birçok yönden kolektif bir şirkete benzer. Limited şirkette iki tür ortak vardır:
Komandit (sınırsız sorumlu) ortaklar, kolektif ortaklardan farklı değildir. Bunlar şirketin yönetimini elinde bulunduran ve sınırsız riski olan kişilerdir. Ancak, komanditer (sınırlı sorumlu) ortak, işletmek için şirkete belirli bir miktar sermaye yatırır ve bunu riske atmak istemez. Sorumluluğu da taahhüt ettiği sermaye miktarı ile sınırlıdır. Komanditerin şirket yönetiminde aktif bir rolü yoktur. Komanditerin asıl endişesi şirketin başarısıdır. Komandit şirket sadece ticari işletmeler için kurulabilir. Kanun, komandit şirket için asgari sermaye sağlamıyor. Ortak sayısında da bir sınır yoktur. En az bir komandit ve komanditer olması şartıyla istenilen sayıda ortakla kurulabilir. Tüzel kişiler limitet şirkete limitet ortak olarak giremez. Öte yandan tüzel kişilerin de komandit ortağı olması mümkündür.

Sözleşme imzalandıktan sonra ortaklar sözleşmedeki imzalarını notere tasdik etmekle yükümlüdür.

Onaylandıktan sonra, tüm kurucu ortaklar, komandit ve komanditer arasında ayrım yapılmaksızın 15 gün içinde şirketin merkezinin ticaret siciline tescil ettirilmelidir. Komandit şirketi, şirket tescili ile tüzel kişilik kazanır.

c. Anonim Şirket (Ticaret Kanunu 269-474)

Ticaret Kanunu’nun 269. Maddesi anonim şirketi, “esas sermayesi belirli paylara ve hissedarlara bölünmüş ve sadece borçlarından sorumlu olan şirket” olarak tanılamaktadır. Tüzel kişiliğe ve kendi malvarlığına sahip anonim şirketler, kendi bünyeleri aracılığıyla faaliyet göstermektedir.

Şirketin karar organı genel kurul, yönetim kurulu idare ve temsili organı, denetçiler ise denetleme kuruludur. Genel kurul, çeşitli yetkilerle donatılmıştır. Ayrıca şirket sözleşmesi ile genel kurula bazı ekstra yetkiler verilebilir.

Anonim şirketler, sadece ticari bir işletme faaliyete geçirmek amacıyla değil, aynı zamanda yasal olarak yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konular için de kurulabilir. Anonim şirketin kuruluşu, yazılı ve imzalı sözleşmenin noter tasdiki ile başlar ve anonim şirketin ticaret siciline tescili ile biter. Bu tescil ile tüzel kişilik kazanılır. Limited şirketlerde olduğu gibi anonim şirketlerde de Sanayi ve Ticaret Bakanlığı izni kaldırılmıştır. Sadece bankalar, özel finans kuruluşları, sigorta şirketleri, finansal kiralama şirketleri, faktöring şirketleri, holdingler, döviz bürosu işleten şirketler, halka açık mağazalarla uğraşan şirketler, Sermaye Piyasası Kanunu’na tabi şirketler, serbest bölge kurucusu ve işletmecisinin kuruluşu açısından şirketler ve sözleşme maddelerinde değişiklik izni aranmaktadır. Anonim şirket kurabilmek için hisseye sahip en az beş kurucu ortak bulunmalıdır. Bu ortaklar
gerçek veya tüzel kişiler olabilir. Anonim şirketler en az 50 milyar TL sermaye ile kurulur.

Kuruluş aşamaları aşağıdaki gibidir:
1. Sözleşme maddelerinin imzalarının düzenlenmesi, imzalanması ve noter tasdiki: Sözleşme maddeleri yazılı olarak yapılır ve en az 5 kurucu tarafından imzalanır. Ardından imzalar noter tarafından onaylanır.
2. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın izni: Daha önce de belirtildiği gibi, anonim şirketlerin kurulmasında ve sözleşme hükümlerinin değiştirilmesinde Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın izni kaldırılmıştır. Ancak bazı anonim şirketler için bu izin şartı devam ettirilmiştir.
Bunlardan biri Sermaye Piyasası Kanunu’na tabi anonim şirketleridir. Kademeli olarak kurulan bir anonim şirket, halka açık bir anonim şirket olacağı için Sermaye Piyasası Kanunu kapsamına alınacaktır. Bu nedenle tedrici kuruluşta bu izin aranmaktadır. Kademeli kuruluşta kurucular, Bakanlığa başvurmadan önce esas sermayenin %10’unun ödendiğini veya
sağlandığını gösteren bir belge hazırlayacaklar. Kademeli kuruluşta Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan izin alınmadan önce sözleşmenin Sermaye Piyasası Kurulu tarafından onaylanması gerekmektedir.
3. Tescil: Şirket tescil ile tüzel kişilik haline gelir. Şirket, Türkiye Ticaret Siciline kayıtlı üçüncü şahıslara karşı aleyhine dava açılabilir. Yönetim kurulu üyesi sıfatına sahip olanlar ticaret siciline tescil ve ilan edilir. Temsil yetkisine gelince, bu yetkinin kullanılması açısından sözleşme ile başka bir düzenleme
yapılmadıysa çift imza ilkesi benimsenmiştir.
4. Üyeler arasında temsil yetkisini ancak yerlerine göre bölmek mümkündür. Temsil yetkisi merkeze veya şubeye ayrılmamışsa, bu sınırlama tescil ve ilandan sonra üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir. İstisnalar olmasına rağmen temsil yetkisi sınırlanamaz.

Anonim Şirketlerde Denetçiler (Denetim Kurulu)

Anonim şirketlerde denetim kurulu zorunlu organlardan biridir. Eksikliği şirket için fesih sebebidir. Denetçilerin sayısı bir veya daha fazla olabilir, ancak beşten fazla olamaz. Birden fazla denetçi bir kurul oluşturur. Denetçilerin hissedar olması zorunlu değildir. Ancak tek denetçi varsa denetçinin Türk vatandaşı olması gerekir. Birden fazla denetçi varsa kurulun yarısından fazlasının Türk vatandaşı olması gerekir.

Yönetim kurulu üyeleri aynı zamanda denetçi olamazlar ve görevleri bitmiş olsa dahi ibraz edilmedikçe denetçi olarak seçilemezler. Denetçiler genel kurul tarafından seçilir. Bu yetkinin başka bir kuruma devredilmesi mümkün değildir. Şirkette ilk defa bir yıl için denetçiler seçilir.

Genel kurul tarafından en çok 3 yıl için seçilebilir.

d. Limited Şirket (Ticaret Kanunu 503-556)

Limited şirket, bir ticaret unvanı altında iki veya daha fazla gerçek veya tüzel kişi tarafından kurulmuş, ekonomik konularda faaliyet gösteren, sadece şirketin borçlarından ve malvarlığından sorumlu olan ve esas sermayesinin toplam sermayesine eşit olarak belirlendiği bir şirkettir.

Limited şirkete sermaye olarak kişisel emek veya kişisel itibar getirilemez. Bir limitet şirketteki ortak sayısı 2’den az, 50’den fazla olamaz. Gerçek kişiler gibi tüzel kişiler de limitet şirket ortağı olabilir.

Anlık oluşum, limitet şirket kurmanın tek yoludur. Bu durumda 3 aşama vardır:

1. Şirket sözleşmesinin hazırlanması
2. İmzaların noter tasdiki
3. Ticaret siciline kayıt
Şirket sözleşmesi yazılı olarak hazırlanmalıdır.

Limited şirketin esas sermayesi, ortakların esas sermaye paylarından oluşan sabit rakamı ifade eder. Bu rakam 5 milyar TL’den az olamaz. Limited şirket ortaklarının sermaye payları birbirinden farklı olabilir ancak paylarının en az 25 milyon TL veya katları olması gerekir.

Ortaklık payı, temel sermaye payından farklıdır. Esas sermaye payı, limited şirketin sınırlı sermayesinde bir ortağın sermaye tutarının nominal değerini ifade eder. Limited şirketin ana sermayesi ortak sayısına bölünmüştür. Ancak ortaklık payı, ortağın bir limited şirketteki hakları ve yükümlülükleridir.
Sermaye miktarı, ortaklığın ortaklıktaki payını belirler. Ortalık sözleşmesinden farklı olarak hüküm yoksa her ortağın oy hakkı esas sermaye payına göre belirlenir. Buna göre her 25 milyon Türk lirası bir oy hakkı verir. Ortaklık payı devredilebilir ancak kıymetli kâğıda eklenemez. Ortaklık payının devri, Ticaret Kanunu’n ilk ortaklık sözleşmesi ile öngördüğünden daha ağır koşullara tabi olabilir ve hatta tamamen yasaklanabilir.

Limited ortaklığın yasal olarak zorunlu organları, ortakların genel kurulu ve yöneticileridir. Ortak sayısı 20’yi geçerse denetçiler zorunlu hale gelir. Anonim ortalıkta olduğu gibi, limitet ortaklıkta da genel kurul, normal ve olağanüstü olmak üzere iki şekilde toplanır.

Ortaklığın yönetimi ve temsili yöneticilere aittir. Yönetici sıfatı şirket sözleşmesi veya ortakların kararı ile ortaklardan birine veya birkaçına bırakılmamışsa tüm ortaklar bu sıfata sahiptir. Ortak olmayanlar da yönetici olarak seçilebilir. Şirket adına yapılacak yazılı beyannamelerde şirket unvanı ile birlikte yöneticilerin imzalarının bulunması istenir.

Ortaklık tarafından verilen mektup, belge ve belgelerde unvanla birlikte esas sermaye miktarı gösterilmelidir. Şirketin 20’den fazla ortağı varsa, limitet ortaklık denetçilerine anonim şirket denetçilerine ilişkin hükümler uygulanır. 20 ve daha az ortağı olan limitet şirketlerde, yönetici sıfatına sahip olmayan pay sahiplerine adi ortaklık ortaklarını denetleme hakkı tanınır. İdari yetkileri olmasa bile ortaklık işlerinin seyri hakkında bilgi alma ve ortaklığın defter ve
belgelerini inceleme hakları vardır.

Ortakların mülkiyet hakları, katılım hakları ve koruyucu hakları vardır. Sınırlı ortaklık çeşitli durumlarda sona erer. Bunlar ortaklık sözleşmesinde yazılı gerekçelerin gerçekleşmesi, çoğunluğun kararı (sözleşmede aksi bir hüküm olmadıkça ana sermayenin 3⁄4’üne sahip olan hissedarların 3⁄4’ünü oluşturur.) ve mahkemenin gerekçeli nedenler durumunda listelenen karar ve diğer yasalardır.

Limited Şirket Ortaklarının Hak ve Yükümlülükleri

Haklar:
1. Mülkiyet Hakları
a) Kâr Payı Hakkı
b) Tasfiye Hakkı Payı
c) Yeni Pay Alma Hakkı
d) Eylemler ve sorumluluk genişletilirse veto hakkı
e) Hissedar hissesinin devredilebilirliği üzerinde

2. Katılma Hakları
a) Genel Kurula Katılma Hakkı
b) Oy Hakkı
c) Yönetim Hakkı

3. Koruyucu Haklar
a) İptal Davası Açma Hakkı
b) Denetim Hakkı
c) Ortaklıktan Ayrılma Hakkı
d) Başka Bir Ortağın Çıkarılmasını Talep Etme Hakkı
e) Haklı Sebeplerle Ortaklığın Feshini Talep Etme Hakkı
f) Azınlık Hakkı
Yükümlülükler:
a) Sermaye Borcunun Ödenmesi
b) Şirketin Yönetim Yükümlülüğü
c) Ortaklıkla Rekabet Yasağı
d) Ek Ödeme Yükümlülüğü: Bu yükümlülük sözleşme değişikliği ilegetirilmişse 2/3 çoğunluk alınmalıdır.

e. Kooperatifler (Kooperatifler Kanunu)

Kooperatif, Kooperatifler Kanunu’nun 1.maddesinde tanımlanmıştır. Bu tanıma göre kooperatifler, ortaklarının özel ekonomik çıkarlarını ve özellikle mesleki ve geçim ihtiyaçlarını sağlamak ve korumak için özel idareler, belediyeler, köyler, kuruluş ve dernekler tarafından kurulan gerçek ve kamu tüzel kişilikleri ve çeşitli ortaklıklardır.

Kooperatif, bir dernek veya ortaklık değil, bir organizasyondur. Kooperatifin amacı, ortakların özel ekonomik ihtiyaçlarını ve özellikle mesleki ve geçim ihtiyaçlarını sağlamak ve korumaktır. Bu amaca ulaşmak için kullanılan araçlar karşılıklı yardımlaşma, dayanışma ve kefildir.

Herkesin kooperatif üyesi olmasına izin verilmedi. Ancak gerçek kişiler ve bazı tüzel kişiler kooperatife üye olabilir. Tüm kamu tüzel kişiliklerine ek olarak, kamu iktisadi teşebbüsleri ve dernekler ortak olabilirken, ticaret ortaklıkları kooperatiflere ortak olamaz. Kooperatife giren her kişinin en az bir ortaklık payı vardır.

Kooperatif Sözleşmelerinde en yüksek limit belirlenerek, bir ortağın bu limit dahilinde birden fazla pay almasına izin verilebilir. Bir ortaklık payının değeri 100.000 TL’dir. Kooperatife giren ortaklar maksimum 5.000 hisse taahhüt edebilirler.

Kooperatiflerde önemli olan unsur insandır. Bu faktör, kooperatife girerken belirli bir meslek, kıdem veya diğer niteliklerin aranması, çıkış hakkının belirli koşullara bağlanması, ek ödemeler, oy hakkı ve sorumluluk açısından da önemlidir.

Kooperatiflerdeki ortak sayısı değişkendir. Kooperatifin sermayesi, gelen her ortakla kendiliğinden artar ve giden ortakla birlikte azalır. Bu durumun bir sonucu olarak kooperatiflerde sermaye de değişen karakterdedir. Dolayısıyla sermaye miktarı sınırlandırılarak kooperatif kurulamaz. Kooperatifte değişken ortaklık ve değişken sermayenin doğal bir sonucu olan “açık kapı ilkesi”
hakimdir. Bu ilkeye göre ortak sayısı belli bir sayı ile sınırlandırılamaz, ortaklık kimsenin iradesine bağlı değildir, ortaklık objektif koşulların gerçekleşmesine bağlıdır ve bu şartlar çok zorlaştırılamaz. Aynı şey ortaklıktan çıkmak için de geçerli. Ancak ortağın kooperatiften çıkması kooperatife zarar vermemelidir. Kooperatiflerin tüzel kişilikleri vardır. Bunlar özel tüzel kişiliklerdir. Kooperatiflerin amacı kendi ortaklarının ekonomilerini geliştirmek olduğu için, kooperatifler üçüncü şahıslarla değil, sadece kendi
ortaklarıyla ilgilenirler. İstisnai durumlar dışında, kooperatiflerin ortak olmayanlarla ticaret yapması yasaktır.

Kooperatiflerin Kurulması:

1. Ana sözleşmenin hazırlanması
2. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan izin
3. Kayıt ve İlan

Kooperatif, tüzel kişiliğini, merkezinin bulunduğu yerin ticaret siciline tescil ettirerek kazanır. Tescilden önce kooperatif adına hareket edenler bu işlemlerden şahsen ve müteselsile sorumludur.